 |
 Bu yazımızda günlük hayatta karşılaştığımız ve olumsuz telkinler içeren bazı reklamlardan bahsedeceğiz. Amacımız, kimi reklamların insanlara dünya hayatının geçiciliğini unutturan, dünyaya hırs ve tutku ile bağlanmalarına neden olan aldatıcı yönlerini ortaya koymak, bununla birlikte dünya hayatına dair Kuran-ı Kerim'de haber verilen esas gerçekleri hatırlatmaktır.
Hayatın tadını çıkar! Kendi kurallarını oluştur! Kendini şımart! Her genç kızın rüyası! Hayatın tadına varın! Hayat senin! Kuralları sen koy! Hayalleriniz burada gerçekleşsin!
Yukarıdaki ifadeler, hemen her gün çeşitli vesilelerle karşılaştığımız reklamlara ait sloganlardan bir kısmı. Sabah işe giderken yolda gördüğünüz reklam panosunda, dinlediğiniz radyoda, seyrettiğiniz televizyon kanalında, okuduğunuz gazetede, gezdiğiniz internet sitelerinde mutlaka yukarıdaki sloganlara veya bunların benzerlerine rastlarsınız. Peki bu tarz reklamlarla telkin edilen hayali hayat ne kadar gerçektir? Reklamlardaki hayatı yaşamayı amaç edinmiş insanlar, kendilerine telkin edilen suni hayata ve onun ardında bulacaklarını zannettikleri mutluluğa gerçekten ulaşabilirler mi?
Manevi huzur olmadan sadece maddesel tatmin ile daha iyi bir hayat yaşamak için sarfedilen çaba, gerçekten karşılığı olan bir çaba mıdır?
Tüm bu soruların ortak cevabı "HAYIR" dır. Yazı boyunca bu cevabın delillerine şahit olacaksınız.
Amaçlarından Uzaklaşan Reklamlar
Öncelikle şunu belirtmek gerekir ki, reklamlar esas amaçlarına uygun olarak hazırlandıkları takdirde insanlara fayda sağlarlar. İnsanlar ihtiyaçları olan ürünleri alırken reklamlar sayesinde bilgi edinirler, çeşitli özelliklerine bakarak kıyaslama yapma ve karar verme imkanı bulurlar. Firmalar da ürünlerini bu yolla alıcılara tanıtır, ülke ekonomisinin canlı tutulmasına vesile olurlar.
Ancak bununla birlikte günümüzde kimi reklamların bu gibi temel amaçlardan uzaklaştığını görmek de mümkündür. Nitekim konuyla ilişkili çeşitli çevreler reklamlara ciddi eleştiriler getirmektedirler. Örneğin Psikolog Eric Fromm'un reklam hakkındaki düşüncesi şudur:
"Reklam; insanı hırslı, aç gözlü yapar. Hep daha fazla, daha fazla talep eder bir hale getirir. İnsanın gerçeklik duygusunu yitirmesine, her şeyi yarı fantezi olarak görmesine yol açar." (Tüketiciye Reklam Gözünden Bakmak)
Bir başka kaynakta ise reklamların yanıltıcı etkilerinden şu şekilde bahsedilmektedir:
Düşlerimizi bile etkisinde kaldığımız imajlar doğrultusunda kurmaya başladık. İtiraf etmek her ne kadar zor olsa da; hayatımızı daha mutlu, kendimizi daha seçkin ve çekici hale getirmenin satın aldığımız ürünlerle paralel olduğuna inanıyoruz. (Grafitürk)
Reklam yoluyla insanların gerçekte ihtiyaç duymadıkları şeyleri almaya yönlendirildikleri, kimi zaman yanlış bilgilendirildikleri, reklamların özenti ve israfa yol açtığı, çocukları olumsuz yönde etkilediği, kötü beslenme alışkanlıkları oluşturarak özellikle gençlerin sağlıklarını bozduğu gibi hususlar reklamlara karşı ileri sürülen diğer eleştirilerden bazılarıdır. Ancak bu olumsuz yönler arasında belki de en önemlisi bazı reklamların izleyicilerin bilinçaltına dünya hayatına dair gerçeklikten uzak sahte mesajlar yollamalarıdır. Bu mesajlar gerek sunuluş biçimiyle gerekse sunuluş sıklığı ve çeşitliliğiyle hem bireyler hem de genel olarak toplum üzerinde son derece etkili olabilmektedir. Özellikle yabancı kaynaklı reklamlarda sıkça rastlanan bu çarpık mesajlar, kimi zaman üstü kapalı kimi zaman ise son derece açık ve net bir biçimde ifade edilmektedir. Sözkonusu mesajlar şu çarpık telkinleri içermektedir:
- İnsanlara, "Bu dünya hayatında yaşayacağınız her şey ve alacağınız her zevk kardır, sadece yaşayın ve keyfini çıkarın" gibi cahilce bir üslup benimsetilmeye çalışılmaktadır. Gerçekte ise bu dünyada yaşanan her şey ahiretteki sonsuz yaşam için bir hazırlık niteliğinde olup, nimetler de tutkuyla keyif sürmek için değil, Allah'a şükretmek için insanların yararına sunulmuştur.
- Bu yazının konusunu oluşturan türde yanıltıcı reklamlar insanlara sözde hiç bitmeyecek ve tükenmeyecek sahte zevkler, keyifler vaad eder. Bu da kimi insanların dünyaya daha da hırslı ve tutkulu bir biçimde bağlanmalarına neden olabilmektedir. Halbuki bu dünyanın önemli bir sırrı vardır; dünya hayatı çarçabuk geçmektedir. Bu da dünyaya tutkuyla bağlanan insanların unuttukları, düşünmeye yanaşmadıkları, hatırlatmaktan kaçtıkları bir konudur.
- Bu tip reklamlarda üstü kapalı bir biçimde sunulan telkinlerden belki de en önemlisi, insanları, dünyadaki en önemli ve tek amaç gibi gösterilen iyi bir yaşantı sağlamaya koşullandırmasıdır. Tabi ki iyi ve rahat yaşamak güzel bir istektir, ancak dünya hayatı Yüce Allah'ın insanları denemek amacıyla yarattığı bir imtihan yeridir. Ve buradaki hayatın tek ve en önemli gayesi, umursuzca dünyanın tadını çıkarıp, daha iyi bir hayat sürmeye çalışmak değildir. Nitekim dünyayı sayısız nimet ve güzellikle birlikte yaratan Rabbimiz insanları da yalnızca Kendisi’ne ibadet etmeleri için yarattığını Kuran'da bildirmiştir. (Zariyat Suresi, 56) Dolayısıyla insanın bu dünyadaki en temel varoluş sebebi Allah'a kulluk etmektir. Daha iyi bir yaşam için gösterilecek çaba ise makul bir istek olup, Allah'ın sınırlarını aşmamayı, tutku ve hırslardan arınmayı gerektirir.
- Reklamlardaki sınırsız ve kuralsız yaşama temasının dayanak noktası genellikle, Darwinizm'in sorumsuzluk ve başıboşluk telkinleridir. Bir başka deyişle "sınırsız yaşa, kural tanıma" mantığındaki sloganlarla -Darwinizm'in telkinlerinde olduğu gibi- esas unutturulmak istenen, insanları Yüce Allah'ın bir amaç doğrultusunda yaratmış olduğu, yaptıklarından dolayı ahirette hesap verecek oldukları, ölümün yakınlığı gibi hayati önemdeki konular olmaktadır.
Reklamların Vaad Ettiği Hayatın Gerçek Yüzü
Gerçek dışı bir dünyanın kurgulandığı reklam filmlerinde normal hayatta karşılaşılan görüntülerden izler bulamazsınız. Mutlu aileler, sağlıklı bireyler, problemsiz gençler, hep tertemiz ve modern mekanlar, güzel ve büyük evler, yeni eşyalar ve kıyafetler, en ileri teknolojik ürünler reklamlarda sıkça kullanılan öğelerdir. Arka planda çalan güzel bir müzikle daha da akılda kalıcı hale gelen, bol renkli, ilgi çekici sloganlar barındıran, parlak ışıklarla desteklenmiş, hızla değişen kaliteli görüntüler eşliğinde sunulan reklamlar insanların çoğunluğu tarafından gerçek hayattan kesitler gibi algılanabilmektedir. Tabi ki böyle bir ortam güzeldir ve bunların olması için çaba sarfetmenin de yanlış olan bir yönü yoktur. Ancak insanları özel kurgulanmış hayali bir bir dünya ile kandırmak ve insanların da bu hayali hedefe ulaşınca huzurlu ve mutlu olacaklarını iddia etmek bir aldatmacadır. Çünkü Yüce Allah, insanların dünyadaki geçici ve maddesel zevklerle değil, ancak Allah’ın rızasına uygun yaşayarak mutlu olacaklarını bildirmiştir:
“… Haberiniz olsun; kalpler yalnızca Allah'ın zikriyle mutmain (huzurlu) olur”. (Rad Suresi, 28)
Nitekim yukarıda bahsettiğimiz reklam ortamları da bir kurgudur, reklamlardaki en küçük detay dahi özenle düşünülür ve buna uygun seçimler yapılır. Reklamlarda rol alan insanların fiziki özelliklerinden makyajlarına, giyim kuşamlarından reklamın çekildiği mekandaki mobilyalara varana kadar her ayrıntı düşünülmüş ve buna göre bir çekim yapılmıştır. Tüm bunlar tanıtımı yapılan şeyin mesajını kuvvetlendirmek için reklama eklenmiş unsurlardır. Dolayısıyla bizler reklamlarda birkaç saniye de olsa her şeyin hep en iyi, en temiz, en yeni halini görür, doğal olmayan hallerine tanık oluruz. Bunların tümü en doğru zamanda, en doğru çekim açısı, ışık oranı ile hazırlanmış, tüm rötuşlar ve düzeltmeler yapılarak izleyicilere sunulmuştur. Normal hayatta ise reklamı yapılan şeyin yanındaki bu ekstra unsurlar reklamda yer aldığından farklı bir biçimde karşınıza çıkabilir.
Dünyadaki Nimetlerden Zevk Almanın Yolu
Dünya, eksikliklerin yanı sıra, saymakla bitirilemeyecek kadar çok nimetle doludur. Yüce Allah dünyada insanlara sunduğu tüm imkanları çok güzel ve gösterişli yaratmıştır. Ama bir o kadar da zayıf, geçici ve kısadırlar ki, bu şekilde insanlar aradaki kıyası yapabilsinler. İşte sır burada saklıdır. Dünya hayatı gerçekten, Allah'ın şanına uygun olarak çok güzel, renkli ve ihtişamlıdır. Onda yaşamak, zevk almak elbette bir nimettir ve Allah'tan istenir. Fakat hiçbir zaman Allah'ın rızasından ve ahiretten daha önemli değildir. Bu yüzden de insanların bu nimetleri kullanırken asla gerçek amaçlarını unutmamaları gerekir. Allah Kuran'da insanları bu konuda şöyle uyarmıştır:
Size verilen her şey, yalnızca dünya hayatının metaı ve süsüdür. Allah Katında olan ise, daha hayırlı ve daha süreklidir. Yine de akıllanmayacak mısınız? (Kasas Suresi, 60)
Ancak bu gerçeği kavrayamayan insanlar, tüm ömürlerini Allah'ı unutarak boş amaçlar uğruna tüketirler. Oysa bunlara kavuşmaları mümkün değildir. Doyumsuzluk içinde yaşarlar ve her zaman bulundukları durumun ya da sahip olduklarının bir adım ötesini isterler. O adıma geçince bir adım daha, bir adım daha ve ölene kadar tatmin olmayan isteklerle ömür sürerler. Arzuladıkları güzellik ve zenginliğe dünya şartlarında kavuşmaları mümkün değildir. Çünkü her zaman karşılarına sahip olduklarından daha iyisi çıkacaktır...
Sahip olduklarıyla mutlu olmak, ellerindekinin kıymetini bilip bunlara sevinmek yerine, hep daha fazlasına sahip olamamanın mutsuzluğunu yaşarlar.
Bundan dolayı da ellerindeki imkan ve nimetlerin de tadına varamazlar. Örneğin güzel bir arabaları olur, ama daha yeni bir modeli çıktığı anda, sahip oldukları arabanın onlar için hiçbir değeri kalmaz.
Ayrıca bu gibi insanlar her şeyin eksiksiz olduğu ortamlarda da memnuniyetsizlik yaşayabilmektedirler. Her şeyin mükemmel tasarlandığı, hiçbir detayın atlanmadığı, hiçbir ihtiyacın göz ardı edilmediği son derece konforlu bir ortamda bile mutsuz olabilmektedirler.
Halbuki iman gözüyle bakanlar için dünya hayatının maddi ve manevi zevkleri bitmek tükenmek bilmez; her şartta, her ortamda yüzlerce güzellik görülebilir ve tüm bunlardan derin bir haz alınabilir.
İşte dünyadaki nimetlerden zevk almanın yolu da budur. İman etmek, her nimette Allah'ı zikretmek, şanını yüceltmek ve şükretmek.
Ahlaki Dejenerasyonda Reklamların Rolü
Özellikle yabancı reklamlarda sıkça rastlanan dünya hayatına ilişkin çarpık telkinler, dünya genelinde gözlenen ahlaki dejenerasyonun sebeplerinden biri olarak gösterilmektedir. Bu telkinler insanları, ellerindeki nimetlerden hırslı bir tutkuyla faydalanmaya sevk etmekte, her şeye sahip olmak için tutkulu bir isteğe kapılmalarına ve kimi durumlarda gayri ahlaki yöntemleri kullanmalarına neden olmaktadır.
Güzel, Mutlu ve Huzurlu Bir Hayat Yalnızca Kuran Ahlakının Yaşanmasıyla Mümkün Olabilir
Dünyada güzel ve mutlu bir yaşama sahip olmanın yolu hiçbir zaman bazı reklamlarda telkin edildiği üzere hırs ve tutkuyla, onun gerçekte olmayan tadını çıkarmaya çalışmak değildir. Dünyada güzel ve mutlu bir yaşam sürmenin tek yolu Allah rızasını kazanmak için çalışmak, Rabbimiz'e kulluk ederek yaşamaktır. Bu, dünya hayatına ilişkin olarak Kuran'da bildirilen çok önemli sırlardan biridir. Yüce Allah, Kendisi'ne samimi olarak, gönülden kulluk eden bir kimseyi dünyada güzel bir hayatla yaşatacağını vaad etmiştir:
Erkek olsun, kadın olsun, bir mü'min olarak kim salih bir amelde bulunursa, hiç şüphesiz Biz onu güzel bir hayatla yaşatırız ve onların karşılığını, yaptıklarının en güzeliyle muhakkak veririz. (Nahl Suresi, 97)
Rabbimiz Kuran'da dünya hayatının aldatıcı tüm sırlarını kullarına bildirmiştir. Akıl sahibi her insanın yapması gereken, bu dünya hayatına kanmamak ve yaratılış gayesini unutmamaktır. Bir ayette tüm insanlar şöyle uyarılır:
Ey insanlar, hiç şüphesiz Allah'ın vaadi haktır; öyleyse dünya hayatı sizi aldatmasın... (Fatır Suresi, 5)
Temennimiz, yazıya konu olan tarzdaki reklamların esas hazırlanış gayelerine dönmeleridir.
Bu makale, İlmi Araştırma Dergisi 25. sayı (Temmuz 2006) 28. sayfada yayınlanmıştır.
Bu eser 751 kez incelendi.
|
|
|
